آیت الله شبیری زنجانی کیست؟/ از نماز بر پیکر آیت الله منتظری و انتقاد از تقبیح ازدواج موقت تا دیدار با خاتمی و نامه جنجالی محمد یزدی

خبرآنلاین-  دفتر آیت‌الله شبیری زنجانی خبر داد که این مرجع عالی‌قدر جهان تشیع به لقاءالله پیوست. شبیری زنجانی که شامگاه جمعه ۲۷ شهریور به دلیل عارضه ریوی در بیمارستان بستری شده بود، در روزهای پایانی حیات در شرایط درمانی قرار داشت. گزارش‌های منتشرشده همچنین از خونریزی معده و کاهش سطح هوشیاری او در روزهای بستری خبر داده‌اند.

سیدموسی شبیری زنجانی در سال ۱۳۰۶ در قم و در خانواده‌ای روحانی متولد شد و از کودکی وارد مسیر تحصیل علوم حوزوی شد. پدرش، آیت‌الله سیداحمد زنجانی، از عالمان و مدرسان حوزه قم بود و سال‌ها در مدرسه فیضیه نماز جماعت اقامه می‌کرد. شبیری زنجانی بعدها از شاگردان برخی از برجسته‌ترین فقهای قرن چهاردهم هجری شمسی شد و بخش عمده زندگی خود را به تدریس فقه، اصول، رجال و حدیث در حوزه علمیه قم اختصاص داد.

خانواده شبیری زنجانی از خانواده‌های شناخته‌شده روحانی در قم بود. پدر او، سیداحمد زنجانی، علاوه بر تدریس و تألیف، سال‌ها در فیضیه نماز جماعت اقامه می‌کرد و با شماری از روحانیون برجسته حوزه قم ارتباط علمی داشت. شبیری زنجانی پس از پایان دروس مقدماتی، وارد مراحل بالاتر تحصیل فقه و اصول شد. از نخستین استادان مهم او سیدصدرالدین صدر بود. در گزارش‌های مربوط به دوران تحصیل او آمده است که شبیری در سنین پایین در درس صدر شرکت می‌کرد و از کم‌سن‌ترین حاضران در آن درس به شمار می‌رفت.

شبیری زنجانی بیش از نیم قرن از عمر خود را در فضای علمی حوزه قم گذراند. مسیر او از شاگردی نزد استادانی چون سیدصدرالدین صدر، سیدحسین بروجردی، سیدمحمد محقق داماد، سیدابوالقاسم خویی، سیدمحسن حکیم و سیدعبدالهادی شیرازی آغاز شد و به تدریس طولانی‌مدت فقه، اصول، رجال و حدیث انجامید. بخش قابل توجهی از شاگردان او بعدها در حوزه‌های مختلف علمی و حوزوی فعالیت کردند. در کنار تدریس، دفتر او به انتشار رساله، استفتائات، مناسک حج، تقریرات دروس و آثار پژوهشی پرداخت و پایگاه اطلاع‌رسانی رسمی او نیز مجموعه‌ای از بیانات، دروس، کتابخانه و مطالب مرتبط با فعالیت علمی او را منتشر می‌کرد.

درگذشت سیدموسی شبیری زنجانی در قم، پایان زندگی فقیهی بود که بیش از ۹۸ سال عمر کرد و بخش عمده این دوران را در حوزه علمیه قم، در مقام طلبه، مدرس، فقیه و در نهایت مرجع تقلید گذراند؛ مسیری که از خانه یک روحانی قمی آغاز شد و پس از چند دهه تحصیل، تدریس و تألیف به یکی از طولانی‌ترین دوره‌های فعالیت علمی مراجع معاصر شیعه در قم رسید.

از قم تا نجف؛ شاگردی نزد فقهای بزرگ

مسیر تحصیلی شبیری زنجانی تنها به حوزه قم محدود نماند. او در دهه‌های نخست زندگی علمی خود دو بار به نجف رفت و در درس شماری از فقهای آن حوزه شرکت کرد. در منابع زندگی‌نامه‌ای، حضور او در درس خارج فقه سیدعبدالهادی شیرازی و سیدمحسن حکیم در نجف ثبت شده است. همچنین از حضور او در درس‌های فقه و اصول آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی یاد شده است.

در قم نیز نام آیت‌الله سیدحسین بروجردی و آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد در شمار استادان اصلی او قرار دارد. شبیری زنجانی سال‌ها در درس محقق داماد حاضر شد و یکی از دوره‌های طولانی تحصیل او به حضور در درس خارج فقه و اصول این استاد مربوط می‌شود.در برخی منابع آمده است که او حدود ۲۱ سال در درس خارج فقه محقق داماد شرکت داشت. در همین دوره، چهره‌هایی مانند امام موسی صدر و شهید سیدمحمد بهشتی نیز در حلقه درس محقق داماد حضور داشتند.

این ارتباط علمی بعدها نیز در آثار شبیری زنجانی بازتاب پیدا کرد؛ بخش‌هایی از خاطرات و اطلاعات مربوط به استادان، علما و شخصیت‌های حوزه در مجموعه «جرعه‌ای از دریا» گردآوری شده است.

آغاز تدریس و ورود به درس خارج

شبیری زنجانی از دهه‌های میانی قرن چهاردهم شمسی به تدریس در حوزه قم پرداخت. او در مدرسه حقانی نیز تدریس داشت و در دوره‌ای دروس مختلف حوزوی از جمله شرح لمعه، مکاسب، رسائل و کفایه را تدریس کرد. آیت‌الله محمدعلی گرامی در گفت‌وگویی درباره فضای تدریس شبیری زنجانی گفته است که او در سال‌های نخست، برخی متون حوزوی را برای شمار محدودی از طلاب تدریس می‌کرد و به‌تدریج درس‌هایش عمومی‌تر و پرجمعیت‌تر شد. در آن دوره، دامنه تدریس او از دروس مقدماتی تا مباحث تخصصی‌تر فقه و اصول گسترش یافت.

درس خارج فقه شبیری زنجانی با «کتاب الحج» آغاز شد؛ درسی که در زمان حیات محقق داماد شروع شد و بیش از ۱۵ سال ادامه داشت. پس از آن، مباحثی مانند اجاره، خمس، نکاح، صوم، اعتکاف و بیع در برنامه تدریس او قرار گرفت. او سال‌ها درس خارج اصول نیز داشت، اما در دوره‌های بعد تمرکز اصلی‌اش بر فقه قرار گرفت و مباحث اصولی مورد نیاز را در خلال درس فقه مطرح می‌کرد.

مرجعیت پس از درگذشت آیت‌الله اراکی

یکی از نقاط مهم در زندگی علمی شبیری زنجانی، سال ۱۳۷۳ و پس از درگذشت آیت‌الله محمدعلی اراکی بود. در آذر ۱۳۷۳، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم فهرستی از هفت فقیه را به‌عنوان مراجع تقلید واجد شرایط معرفی کرد. نام سیدموسی شبیری زنجانی در کنار سیدعلی خامنه‌ای، محمدتقی بهجت، محمدفاضل لنکرانی، حسین وحید خراسانی، میرزا جواد تبریزی و ناصر مکارم شیرازی در این فهرست قرار گرفت.

این معرفی در شرایطی صورت گرفت که پس از درگذشت اراکی، موضوع مرجعیت و معرفی مراجع تازه در حوزه قم به یکی از بحث‌های مهم آن دوره تبدیل شده بود. جامعه روحانیت مبارز تهران در همان مقطع فهرست متفاوتی ارائه کرد و نام سه فقیه را در فهرست خود قرار داد. شبیری زنجانی پس از آن به‌عنوان یکی از مراجع تقلید قم به فعالیت علمی، تدریس، پاسخگویی به استفتائات و انتشار رساله و آثار فقهی ادامه داد.

«جرعه‌ای از دریا» و کارنامه مکتوب

بخش مهمی از میراث علمی شبیری زنجانی در قالب تقریرات درس‌ها، رساله‌های فقهی، استفتائات و آثار رجالی و تاریخی منتشر شده است.از آثار فقهی او می‌توان به «تحریر الجواهر»، «تحریر فتاوی الجواهر»، شرح بخش حج «عروة الوثقی»، «دروس حج»، «دروس اجاره»، «دروس خمس»، «دروس نکاح»، «دروس صوم»، «دروس اعتکاف» و «دروس بیع» اشاره کرد.

در حوزه حدیث و رجال نیز تعلیقات و پژوهش‌هایی از او منتشر شده است. از جمله آثار مرتبط با این حوزه، تعلیقات رجالی بر منابع حدیثی و «تعلیقات الرجالیة» است. همچنین مجموعه‌ای از مباحث او درباره رجال، درایه، تعادل و تراجیح و قاعده فراغ و تجاوز منتشر شده است. اما شناخته‌شده‌ترین مجموعه مکتوب او برای مخاطب عمومی‌تر، «جرعه‌ای از دریا» است. این مجموعه شامل مقالات، خاطرات، مباحث شخصیت‌شناسی، کتاب‌شناسی و مطالب تاریخی و اخلاقی است. چهار جلد نخست آن در فاصله سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۸ منتشر شده‌اند. در این مجموعه، مدخل‌هایی درباره شخصیت‌هایی مانند شهید مرتضی مطهری، شهید محمد بهشتی و امام موسی صدر نیز وجود دارد.

نماز بر پیکر آیت‌الله منتظری

یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر ثبت‌شده از شبیری زنجانی در تاریخ معاصر حوزه قم، به مراسم تشییع آیت‌الله حسینعلی منتظری در آذر ۱۳۸۸ مربوط است. پیکر آیت‌الله منتظری پس از تشییع گسترده در قم به حرم حضرت معصومه منتقل شد و نماز میت بر پیکر او به امامت آیت‌الله موسی شبیری زنجانی اقامه شد. گزارش‌های منتشرشده از مراسم، اقامه نماز توسط شبیری زنجانی در حرم حضرت معصومه را ثبت کرده‌اند. این اتفاق از این جهت در زندگی عمومی شبیری زنجانی برجسته شد که منتظری در سال‌های پایانی عمر خود از منتقدان جدی شده بود و رابطه او با بخش‌هایی از ساختار رسمی قدرت پرتنش شده بود.

نام شبیری زنجانی در روایت‌های مربوط به منتظری تنها به مراسم تشییع محدود نماند. در سال‌های بعد، در پرونده احمد منتظری نیز از نقش او در توقف اجرای حکم زندان فرزند آیت‌الله منتظری سخن گفته شد. بر اساس روایت احمد منتظری، شبیری زنجانی از آیت‌الله محمدعلی استادی خواست نامه‌ای به آیت‌الله خامنه‌ای بنویسد و اعلام کند که اجرای حکم احمد منتظری به مصلحت نیست. به روایت احمد منتظری، پاسخ کتبی آیت‌الله خامنه‌ای این بود که مطابق نظر شبیری زنجانی عمل شود و در ادامه اجرای حکم تعلیق شد. این روایت از سوی احمد منتظری در گفت‌وگویی در سال ۱۳۹۶ بیان شده است.

دیدار با خاتمی و نامه جنجالی محمد یزدی

یکی از پرحاشیه‌ترین مقاطع زندگی عمومی شبیری زنجانی به پاییز ۱۳۹۷ بازمی‌گردد. در آن سال تصاویری از دیدار او با شماری از چهره‌های سیاسی از جمله سیدمحمد خاتمی، عبدالله نوری، محمد موسوی خوئینی‌ها، غلامحسین کرباسچی و عبدالمجید معادی‌خواه منتشر شد. این دیدار در تهران و در منزل عبدالله نوری برگزار شده بود.

انتشار تصاویر با واکنش محمد یزدی، رئیس وقت جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، روبه‌رو شد. یزدی در نامه‌ای سرگشاده به شبیری زنجانی نسبت به این دیدار اعتراض کرد و درباره رعایت شأن مرجعیت و رابطه با نظام و رهبری مطالبی را مطرح کرد. نامه واکنش‌های گسترده‌ای در حوزه و فضای سیاسی به دنبال داشت.

دفتر شبیری زنجانی در واکنش اعلام کرد که خود او و دفترش درباره نامه نظری ندارند و طلاب و شاگردانش به آن پاسخ خواهند داد. این ماجرا یکی از معدود مواردی بود که نام شبیری زنجانی به‌طور مستقیم در یک مناقشه علنی میان مراجع حوزه و یکی از چهره‌های ارشد ساختار رسمی حوزه مطرح شد.همزمان، بیانیه‌هایی در حمایت از شبیری زنجانی منتشر شد. از جمله، گروهی از استادان حوزه قم با صدور بیانیه‌ای از جایگاه مرجعیت او دفاع کردند و نسبت به آنچه تخریب مرجعیت خوانده بودند، واکنش نشان دادند.

یک اظهارنظر پربازتاب درباره مرجعیت

پیش از این ماجرا نیز یکی از اظهارنظرهای منسوب به شبیری زنجانی درباره مفهوم مرجعیت بازتاب زیادی پیدا کرده بود. در سال ۱۳۸۸ و در جریان بحث درباره فهرست مراجع تقلید، از او درباره امکان «خلع مرجعیت» پرسیده شد. شبیری زنجانی در پاسخ گفته بود که چنین مفهومی در شریعت وجود ندارد و مرجعیت امری نیست که فرد یا نهادی آن را اعطا کرده باشد تا بتواند آن را پس بگیرد؛ او مرجعیت را وابسته به جایگاه علمی فقیه دانسته بود. این اظهارنظر در فضای بحث درباره جایگاه مراجع تقلید و نسبت نهادهای حوزوی با مرجعیت مورد توجه قرار گرفت.

آخرین دیدار با پزشکیان

شبیری زنجانی در ماه‌های پایانی زندگی نیز در قم با مسئولان و مقام‌های سیاسی دیدار داشت. در ۸ تیر ۱۴۰۵، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در سفر به قم با شبیری زنجانی دیدار کرد. در گزارش این دیدار، درباره شرایط کشور، تحولات ماه‌های اخیر و مسائل اقتصادی و اجتماعی گفت‌وگو شد. پزشکیان در این دیدار درباره منابع مسدودشده ایران در قطر نیز توضیحاتی ارائه کرد.

چند روز پیش از درگذشت او نیز دفتر شبیری زنجانی درباره وضعیت جسمانی‌اش اطلاعیه صادر کرد. طبق این اطلاعیه، او شامگاه جمعه ۲۷ شهریور به دلیل عارضه ریوی در بیمارستان قم بستری شده بود و تحت مراقبت پزشکی قرار داشت. در روزهای بعد، گزارش‌هایی درباره خونریزی معده و وخامت وضعیت جسمانی او منتشر شد.

استفتاء درباره ازدواج موقت

در سال ۱۳۸۸ در شماره بیست و هفتم هفته نامه پنجره، پرونده‌ای با موضوع ازدواج موقت منتشر شد. این نشریه در توضیح خود قید کرده بود که «نسبت به این موضوع نظرات متفاوت و نامطمئنی  وجود داشت که ما از همه مراجع عظام این موضوع را استفتاء کردیم»

این پنج سئوال عبارت بودند از: ۱. آیا دختر رشیده بدون اذن ولی می‌تواند ازدواج موقت کند؟ ۲. اگر شرایط ازدواج دائم برای دختری رشیده یا غیر رشیده فراهم نباشد و در صورتی‌که ازدواج نکند ترس از این دارد که به گناه آلوده شود، آیا می‌تواند بدون اذن ولی ازدواج موقت کند؟ ۳. آیا دختران به دلیل نیاز عاطفی می‌توانند با شرط نداشتن رابطه جنسی بدون اذن ولی ازدواج موقت کنند؟ ۴. ترویج ازدواج موقت در جامعه چه حکمی دارد؟ ۵. تقبیح ازدواج موقت در جامعه چه حکمی دارد؟ پاسخ های آیت‌ا… العظمی سید موسی شبیری زنجانی هفته گذشته به دستمان رسید که در این شماره آن را منتشر می‌کنیم. پاسخ سئوال اول: ازدواج دختر باکره متوقف بر اذن ولی است، هر چند رشیده باشد. پاسخ سئوال دوم: اگر در صورت ازدواج نکردن امکان ارتکاب گناه و فحشاء باشد، بر ولی وی لازم است اجازه ازدواج دائم یا موقت وی را صادر کند و در صورت عدم اجازه حق وی ساقط است. پاسخ سئوال سوم: ازدواج آن‌ها بدون اذن ولی باطل است. پاسخ سئوال چهارم و پنجم: ازدواج موقت یکی از انواع ازدواج‌های مشروع است و باید بر اساس شرایط شرعی و رعایت ضوابط آن ترویج گردد و تقبیح آن امری مذموم و ناپسند است.